"Want ick geensins - ’t es warachtich - uyt wraeckgiericheyt,
kyfflust of hope om henluyden te beschamen,
maer alleen uyt liefde van de gemeene vrijheyt in ’t stuck der conscientiën dit alles alleen doe."

– D.V. Coornhert


Op deze pagina vindt u een korte beschrijving van leven en werk van Coornhert en informatie over de Coornhertstudie (in opbouw). Onderaan staat een 'tijdlijn' met de belangrijkste gebeurtenissen in het leven van Coornhert, en de politieke en religieuze ontwikkelingen in de Nederlanden en elders. Afbeelding hierboven: getekend portret Coornhert, uitsnede (auteur onbekend). Bekijk hier het volledige portret.

Coornhert, werk en werkzaamheid

Een korte levensschets
 


Coornhert leeft in een tijd waarin een moeilijk te ontwaren complex van religieuze en politieke factoren de Nederlanden (net als veel andere West-Europese landen) op zijn kop zet. Nieuwe godsdiensten vinden aanhang, in reactie op de repressie van de landsheer en zijn landvoogdes komen velen in opstand. Die opstand lijkt aanvankelijk weinig succesvol, ook over het oogmerk van die opstand breek strijd uit: opstand wordt zo oorlog en burgeroorlog beide.

Coornhert neemt deel aan het verzet tegen de Spaanse godsdienstdwang, en betaalt een hoge prijs. Vele jaren leeft hij als banneling. Coornhert bemoeit zich vooral ook met de strijd over het oogmerk van de opstand. Volgens hem dient die opstand ertoe dat andere godsdiensten dan het katholicisme ruimte krijgen en kan het niet zo zijn dat één van de andere godsdiensten, meer bepaald de gereformeerde, alle ruimte voor zich opeist: ‘Blijft u in vrijheyt, want ick de mijne om niemant en wil missen.’ Fel bestrijdt hij de gereformeerde predikanten in Holland en Zeeland vanwege de repressieve godsdienstpolitiek die zij er vanaf 1573 met wisselend succes proberen door te drukken. Hij bestrijdt ook de ‘onvrijheid’ die hij in hun erfzonde- en predestinatieleer aantreft.

 

Uit 'Over beginnende gewetensdwang in Holland':

Van der Laen: Wat nu zoudy dan willen zegghen dat d’Overheydt hem niet en behoort te bemoeyen metter Kercken?’
Coornhert:Verstaet my. Zy heeft haer te bemoeyen metter Kercken daer inne, dat die Kercke den Overheydt niet weder, soo die oude Pausen deden, onder haer voeten en treden, ende dat d’een Kercke d’ander niet en lastere, verdoeme, vervolghe, noch en overweldighe: maer dat alle Kercken in Vryheydt heurs gheloofs ende exercitien van dien, niet jeghen die politycque Wetten zijnde, in eendracht ende vreden neven malcanderen woonen ende die politycque vrede niet en verstooren. Hier inne heeft hem de Magistraet hoochlijck ende omsichtelijck te bemoeyen metter Kercken, maer gheensins om een uyten hoope voor te staen metten Swaerde tot vernielinghe van alle d’anderen.’

Van der Laen: ‘Wat dan, wilt u soms zeggen dat de overheid zich niet met de kerk hoort te bemoeien?’
Coornhert: ‘Begrijp mij goed. Zij heeft zich met de kerk te bemoeien om te voorkomen dat de kerk niet weer, zoals in het geval van de oude pausen, de overheid onder de voet loopt en dat de ene kerk niet de andere belastert, verdoemt, vervolgt en overweldigt. Zij moet ervoor zorgen dat alle kerken in vrijheid hun geloof beleven en uitoefenen, vooropgesteld dat daarmee niet tegen de politieke wetten wordt ingegaan, dat zij in eendracht en vrede naast elkaar bestaan en de openbare orde niet verstoren. Op deze manier, nauwgezet en omzichtig dient de overheid zich met de kerk te bemoeien, maar zij mag nooit de macht van haar zwaard gebruiken om een van de vele kerken te bevoorrechten en al de andere te vernietigen.’

 

Zijn pleidooi voor verdraagzaamheid, religievrede en godsdienstvrijheid klinkt door in zijn veelvormige literaire werk, toneelstukken, gedichten, dialogen, politiek-theologische en ethisch-filosofische verhandelingen, in zijn vertalingen (met name van werk van Castellio) en zijn gravures. Coornhert is prominent aanwezig in het eigentijdse debat over de godsdienstkwestie. Als secretaris van de burgemeesters van Haarlem (jaren ’60), als secretaris van de ‘vrije’ Staten van Holland (1572) en als tegenstander van de gereformeerde predikanten in de ‘godsdienstgesprekken’ van 1577 tot 1583 treedt hij in de arena. Coornhert heeft veel vrienden, en veel vijanden. Het wordt hem steeds moeilijker gemaakt zich vrijuit te uiten en te bewegen. Een publicatieverbod dreigt; hij is niet meer welkom in bepaalde steden.

Met zijn anti-gereformeerde polemiek, zeer scherp getoonzet, maakt hij zich onmogelijk in het eerst door Alva en dan door Parma in het nauw gebrachte vaderland. Aldoor is de opstand een dubbeltje op zijn kant, binnen en buiten de muren moet telkens met tegenstand worden afgerekend. Pas aan het einde van de jaren ’80, na het vertrek van Leicester, de ondergang van de Armada en Parma’s vertrek naar het Franse front, keren de kansen. Coornhert heeft in zijn leven eigenlijk alleen een ‘ellendig’ vaderland gekend.

Als u verder naar beneden scrollt vindt u een 'tijdlijn' met de belangrijkste gebeurtenissen in het leven van Coornhert, en de politieke en religieuze ontwikkelingen in de Nederlanden en elders. U kunt deze tijdlijn ook (in hogere resolutie) als PDF bekijken of downloaden.


Graveur
 


Coornhert is op een breed terrein actief geweest. Hij begint als graveur wanneer hij zich 17-jarig, jonggehuwd in 1539 te Haarlem vestigt. Maar ook tijdens zijn ballingschap (1568-1576) en daarna blijft hij actief als graveur. Het grafisch werk is zijn broodwinning, maar ook een middel om zijn opvattingen over godsdienst en politiek uit te dragen. De prenten zijn complex, sterk allegorisch, soms bijbels didactisch, soms verwijzend naar historische of actuele gebeurtenissen. Coornhert werkt samen met tal van kunstenaars, met name Maarten van Heemskerck, Adriaan de Weerdt, Willem Thibaut. Beroemde leerlingen van hem zijn Philip Galle en Hendrick Goltzius.

In 1990 is in Gouda ter gelegenheid van de 400ste sterfdag van Coornhert een deel van zijn grafisch werk tentoongesteld. De catalogus is samengesteld door Ilja M. Veldman: De wereld tussen Goed en Kwaad. late prenten van Coornhert (SDU uitgeverij: ’s-Gravenhage 1990). In het Noord-Hollands Archief te Haarlem is vanaf 13 april 2018 grafisch werk van Coornhert te zien in een tentoonstelling van originele houtdrukken, etsen en gravures die het archief beheert. Veel werk van Coornhert is aanwezig in het Rijksmuseum Amsterdam en te zien op de website 'Rijksstudio' van het museum. Meer over Coornherts werk als graveur op de pagina 'Coornhert in beeld'.


Drukker en vertaler
 


In 1560 begint Coornhert samen met vrienden een drukkerij in De Hoofwacht aan de Grote Markt van Haarlem. Coornhert vertaalt werk van Cicero (De officiis), Seneca (De beneficiis), Boccaccio (Decamerone) en Homerus (Odysseia) om de eigen persen te voorzien. Ook nadat de drukkerij is gesloten blijft Coornhert als vertaler actief. Zo vertaalt hij Boetius’ De consolatione philosophiae, een van zijn lievelingsboeken, Erasmus (Paraphrases) en niet te vergeten werk van de Franse verdediger van godsdienstvrijheid, Seb. Castellio, (delen uit De arte dubitandi en Dialogi IIII).


Politieke loopbaan
 


In 1564 wordt Coornhert secretaris van de burgemeesters in Haarlem. Via deze politieke functie raakt hij betrokken bij de opstand. In 1568 veroordeelt Alva’s rechtbank hem bij verstek tot verbanning, met verbeurdverklaring van zijn bezittingen. Als balling blijft hij de opstand steunen; in 1572 keert hij terug naar Holland. Hij treedt aan als secretaris van de Vrije Statenvergadering van Holland en krijgt de opdracht te rapporteren over de wreedheden van geuzenkapiteins, met name Lumey, die vervolgens opdracht geeft Coornhert te liquideren. Coornhert vlucht andermaal.

In 1576 (Pacificatie van Gent) keert hij terug. Vanaf de zijlijn blijft hij zich met de politiek bemoeien. Onophoudelijk bestrijdt hij de door gereformeerden voorgestane repressie van andere godsdienstdiensten. Vanaf 1578 is Coornhert betrokken bij een aantal officiële debatten over de ‘godsdienstkwestie’. Aan het eind van zijn leven krijgt Coornhert het aan de stok met Justus Lipsius die in zijn Politica (eig. Politicorum sive Civilis Doctrinae Libri Sex) overheidsdwang in godsdienstzaken voorstaat.


Literair werk
 


Het literaire werk van Coornhert bestaat vooral uit toneelstukken, gedichten en liederen, brieven, politieke, theologische en ethische geschriften. In 1630 verschijnt te Amsterdam bij Jacob Colom in drie foliodelen een (bijna volledig) verzameld werk: Wercken van Dieryck Volckertsz. Coornhert, I-III

  • Voor de beknopte inhoudsopgave van de Wercken ga naar 
  • Voor de uitvoerige inhoudsopgave van de Wercken ga naar 
  • Voor een geïllustreerde Coornhert-bibliografie tot 1590 ga naar 
  • Voor een geïllustreerde Coornhert-bibliografie vanaf 1590 ga naar 


Coornhertstudie
 


Coornhert schrijft – principiëel – in het Nederlands. Enkele van zijn publicaties zijn indertijd (door anderen) vertaald in het Latijn.

Zijn thematiek is Europees, in zijn stellingname zijn de sporen van eigentijdse Duitse en Franse auteurs soms expliciet, soms impliciet aanwezig. In zijn poging om christelijke en stoïsche motieven te verbinden en aansluiting te zoeken bij het irenische christendom van Erasmus (1466-1536) staat hij niet alleen. Ook Justus Lipsius (1547-1606), in de Nederlanden, en Michel de Montaigne (1533-1592), in Frankrijk, opereren in dit ruime intellectuele speelveld. Coornherts keuze om in de landstaal te publiceren heeft de internationale receptie van zijn werk zeker niet bevorderd, maar het is wellicht vooral zijn radicaliteit, m.n. zijn anti-kerkelijke insteek, die maakt dat sympathisanten in volgende generaties liever niet als ‘coornhertist’ te boek staan. Opmerkelijk is dat eerste geschiedschrijvers van de opstand, m.n. Pieter Bor en Geerardt Brandt, vol sympathie het belang van het werk en optreden van Coornhert beschrijven.

Pas in de 19e eeuw komt Coornhert opnieuw in de belangstelling te staan, vooral door studies in Duitsland (Wilhelm Dilthey, Ernst Troelsch e.a.). Het Coornhertonderzoek is in de 20ste eeuw vooral door B. Becker (1885-1968) sterk bevorderd. Zijn bronnenonderzoek is nog steeds de basis van de Coornhertstudie.  In de tweede helft van de 20e eeuw is de Coornhertstudie op deze basis voortgezet door H. Bonger (1911-1999) en A. Gelderblom.

Langzaam krijgt Coornhert Europese allure, want hij gaat  figureren als voorvechter van tolerantie en vertegenwoordiger van de ‘radicale reformatie’ (ook genaamd ‘christenen zonder kerk’ of ‘stiefkinderen van het christendom’).

Inmiddels is het werk van Coornhert vrijwel in zijn geheel gedigitaliseerd en daardoor beter onderzoekbaar. Een klein deel van zijn werk is heruitgegeven, vertaald in het Frans of Engels of hertaald in het Nederlands. Coornhert is onderwerp van een klein aantal dissertatieonderzoeken (R. Buys, J. Rogiest, M. Roobol, M. van Veen en G. Voogt) en congressen, die geresulteerd hebben in monografieën en studiebundels.

De receptie van Coornherts werk en werkzaamheid is nog steeds een onderwerp van nader onderzoek. Recentelijk heeft Freya Sierhuis laten zien dat en hoe ideeën van Coornhert aan het begin van de 17e eeuw invloed behouden in de Republiek. Gerrit Voogt bereidt momenteel een studie voor naar de receptiegeschiedenis van Coornhert.

  • Een overzicht van Coornherts werk in vertaling (Latijn, Engels, Frans en modern Nederlands) vindt u hier: 
  • Een overzicht van biografische publicaties en Coornhertstudie vindt u hier:  

Coornhert in kernbegrippen:

  • opvoeding
  • eenvoud en dankbaarheid
  • vrijheid en genade
  • verdraagzaamheid en naastenliefde
  • perfectionisme
  • geloofsvrijheid
  • kerk en staat
  • spiritualisme
  • christelijk-stoïcisme
  • een Europees probleem

Coornherts medestanders en tegenstanders:

  • Sebastian Franck
  • Sebastian Castellio
  • Hubert Duifhuis
  • Caspar Coolhaes
  • Willem van Oranje
  • Hendrick Spiegel
  • Justus Lipsius
  • Reynier Donteclock
  • Adriaan Saravia
  • Johannes Calvijn


Coornhert in beeldmateriaal
 


Coornhert is ook gerecipieerd, bespot of geëerd, in beeldmateriaal:

  • D’Arminiaensche dreckwaghen, spotprent uit 1618;
  • Wonderlijcke School-houdinghe van Mr. Jan van Olden Bernevelt, spotprent uit 1618;
  • Een zomermiddag met de Muiderkring  (= Schoolplaten van J.H. Isings, 1928);
  • De nieuwe nachtwacht, Helen Verhoeven 2016.
     

D’Arminiaensche dreckwaghen

(prentmaker anoniem, 1618)

Spotprent op de arminianen uit 1618. De voorstelling toont hoe de belangrijkste vertegenwoordigers van de remonstranten en enkele andere hervormers in een wagen worden afgevoerd. De wagen wordt getrokken door twee wilde paarden genaamd ‘onenichheyt’ die allebei een andere kant uit willen gaan. In de wagen zitten Johannes Wtenbogaert (op de bok), Jacobus Arminius, Petrus Bertius, Conradus Vorstius, Jacobus Taurinus, David Joris, Adolphus Venator, Dirck Volkertsz Coornhert en de ‘Afvallighe Weder-dooper’. Voor de wagen staan twee jezuïeten. Rechts op de voorgrond proberen twee arminianen tevergeefs ook een contraremonstrantse predikant op de wagen te krijgen. De man links met een brandende fakkel wijst de wagen de weg en stelt Johan van Oldenbarnevelt voor.

Klik hier voor grotere weergave.


Wonderlijcke School-houdinghe van Mr. Jan van Olden Bernevelt

(Feddes van Harlingen, Pieter; datering 1620)

In de prent is Johan van Oldenbarnevelt de schoolmeester voor een klas waarin de belangrijkste vertegenwoordigers van de remonstranten en andere bepleiters van de tolerantie zitten. De personen zijn met letters aangeduid die onder de voorstelling worden verklaard. Op de achtergrond voorstellingen van een openbare geseling op het Groene Zoodje te Den Haag en scheepsbouw met de komeet van 1618. Onder de verklaring staat een tweeregelig vers waarin de voorgestelden als Spaansgezind worden bestempeld. K = Coornhert.

Klik hier voor grotere weergave.




Een zomermiddag met de Muiderkring

(J.H. Isings, uit de reeks Schoolplaten, 1928) 

Met onder meer P.C. Hooft en Tesselschade (dochter Roemer Visscher). Portret Coornhert aan de schouw. 

Klik hier voor grotere weergave.


De nieuwe Nachtwacht

(Helen Verhoeven, 2016; in de ontvangstruimte van het nieuwe onderkomen van de Hoge Raad)

Portret Coornhert rechts van het midden (klik hier voor grotere weergave, met een volledige 'who is who'). 


Tijdlijn

Hieronder vindt u een 'tijdlijn' met de belangrijkste gebeurtenissen in het leven van Coornhert, en de politieke en religieuze ontwikkelingen in de Nederlanden en elders.

  • De afbeelding van de tijdlijn hieronder is vanwege de bestandsgrootte in lage resolutie. U kunt scrollen van boven (1517) naar beneden (1590).
  • Door op de tijdlijn te klikken kunt u deze (in hogere resolutie) als PDF bekijken en downloaden. Of ga direct naar de PDF 
  • De afbeeldingen in de PDF hebben een hyperlink naar de bron, waar u ze in groter formaat kunt bekijken en aanvullende informatie vindt.
     

Logo Coornhert Stichting footer